مجله / سفال و سرامیک
آموزش سفالگری؛ مراحل ساخت سفال از گل خام تا لعاب
۱۵ مهر ۱۴۰۵
آموزش سفالگری از انتخاب گل تا لعاب و پخت نهایی؛ مسیر ساخت یک کاسه را قدم‌به‌قدم مرور می‌کنیم تا اولین کارگاه را با نقشه‌ی روشن شروع کنید.
سفال یعنی صبر
سفالگری از قدیمی‌ترین هنرهای بشر است و هنوز هم همان جادوی قدیمی را دارد: تکه‌ای گل نرم در دست شما به ظرفی تبدیل میشود که سال‌ها کنار شما می‌ماند. اما این جادو به صبر نیاز دارد، چون هر مرحله زمان و دقت خودش را می‌خواهد.
اگر تازه‌کارید، فکر نکنید باید از اول ظرف کامل بسازید. در سفالگری، شکست‌ها بخشی از یادگیری‌اند. هر ظرفی که کج یا ترک‌خورده درمی‌آید، چیزی به شما یاد می‌دهد که هیچ کتابی نمی‌تواند.
در این مقاله مسیر کامل را مرور می‌کنیم: از انتخاب گل تا پخت نهایی، تا وقتی اولین کارگاه می‌روید، نقشه‌ی ذهنی روشنی داشته باشید.
انتخاب و آماده‌سازی گل
گل سفالگری انواع مختلف دارد. گل سفید یا چینی ظریف و روشن است، گل سرخ یا سفال معمولی قابل‌اعتماد و ارزان است و گل سنگی بادوام و محکم است. برای شروع، گلی که مربی توصیه میکند و با کوره‌ی کارگاه سازگار است، بهترین انتخاب است.
پیش از هر کاری، گل را ورز می‌دهند. ورز دادن، حباب‌های هوا را خارج میکند و بافت گل را یکدست می‌سازد. حباب‌های پنهان می‌توانند هنگام پخت منفجر شوند و کار را خراب کنند. این مرحله را هرگز دست‌کم نگیرید.
گل را همیشه مرطوب نگه دارید و در پلاستیک بپیچید. گل خشک شده سخت و ترد میشود و ساختن با آن آزاردهنده است. اگر گل ته‌مانده دارید، آن را بازیافت کنید و دوباره نرم کنید.
شکل دادن؛ چرخ یا دست
سفال را به دو روش اصلی می‌توان ساخت: با دست و با چرخ. در روش دستی، با تکنیک‌هایی مانند مار گلی، ورقه‌ای و چنگ‌زدن، ظرف را از قطعات می‌سازید. این روش برای شروع آسان‌تر است و آزادی بیشتری در فرم می‌دهد.
در روش چرخ، گل را روی صفحه‌ی گردان مرکزی می‌کنید، دکمه‌ای در وسطش می‌گشایید و دیواره را بالا می‌کشید. «مرکزدهی» سخت‌ترین مرحله برای تازه‌کار است؛ اگر گل از مرکز منحرف باشد، تمام مراحل بعدی سخت میشود. با تمرین و فشار ثابت دست‌ها، کم‌کم حسش می‌آید.
چه با چرخ و چه با دست، به ضخامت یکنواخت دیواره دقت کنید. جاهای ضخیم دیرتر خشک می‌شوند و هنگام پخت ترک می‌خورند. با انگشت یا ابزار، دیواره را در همه جا کنترل کنید.
خشک کردن و پخت اول
پس از شکل دادن، ظرف باید آرام و یکنواخت خشک شود. خشک شدن سریع، به‌ویژه زیر آفتاب یا باد مستقیم، باعث ترک خوردن میشود. پوشاندن ظرف با یک پلاستیک نازک و باز کردن تدریجی آن، روش مطمئنی است.
وقتی ظرف به حالت «چرمی» رسید، می‌توانید آن را بُرش بزنید و کف را تمیز کنید. در این مرحله می‌توانید دسته یا نقش و نگار هم اضافه کنید. بعد از خشک شدن کامل، نوبت پخت اول است که به آن «بیسکویت» می‌گویند.
در پخت اول، ظرف تا حدود هزار درجه حرارت می‌بیند و از گل نرم به سفال سخت تبدیل میشود، اما هنوز متخلخل است و آب را جذب میکند. چون ظرف شکننده است، با احتیاط جابه‌جایش کنید.
لعاب و پخت دوم
لعاب لایه‌ی شیشه‌ای نازکی است که ظرف را ضدآب و براق میکند. لعاب‌ها پیش از پخت، پودر آغشته به آب‌اند و به شکل غوطه‌وری، قلم‌زنی یا اسپری روی ظرف اعمال می‌شوند. رنگ لعاب پیش از پخت اغلب با رنگ نهایی تفاوت دارد، پس نمونه‌های رنگ را حتماً بررسی کنید.
ضخامت لعاب اهمیت زیادی دارد. اگر خیلی نازک باشد، رنگ ضعیف و ناهموار میشود و اگر خیلی ضخیم باشد، ممکن است جاری شود و به قفسه‌ی کوره بچسبد. کف ظرف را باید قبل از پخت پاک کنید تا چسبندگی ایجاد نشود.
در پخت دوم، لعاب ذوب میشود و با بدنه یکی می‌گردد. نتیجه همیشه کمی غافلگیرکننده است و همین، یکی از لذت‌های سفالگری است. وقتی در کوره باز میشود، لحظه‌ی دیدن اثر، مثل باز کردن یک هدیه است.
شروع کنید
اگر می‌خواهید سفالگری را جدی بگیرید، بهتر است با کارگاه حضوری شروع کنید. حس گل را نمی‌شود از ویدیو آموخت و حضور مربی، اشتباه‌های ریز را همان لحظه اصلاح میکند.
ابزار اولیه‌ی شما ساده است: چند تیغهی چوبی، یک سیم برش، اسفنج و پارچهی نمدار. بقیه‌ی هنر در دست‌هایتان است. با فرم‌های ساده مثل کاسه و لیوان شروع کنید و اجازه بدهید خطاها شما را به سوی تسلط ببرند.
پرسش‌های متداول
پخت بیسکویت در سفالگری چیست؟
پخت اول ظرف خشکشده تا حدود هزار درجه است که گل را به سفال سخت اما متخلخل تبدیل میکند. بعد از آن لعابکاری و پخت دوم انجام میشود.
برای شروع سفالگری چه ابزاری لازم است؟
چند تیغهی چوبی، سیم برش، اسفنج و پارچهی نمدار برای شروع کافی است. ابزار بیشتر را بهتدریج و با راهنمایی مربی تهیه کنید.