مجله / خوشنویسی
آموزش خوشنویسی نستعلیق؛ قلم، مرکب و مشق برای نوآموزان
۲۸ شهریور ۱۴۰۵
آموزش خوشنویسی نستعلیق با شناخت قلم، مرکب و مشق آغاز می‌شود؛ نستعلیق «عروس خطوط اسلامی» است و صبر و تکرار می‌خواهد.
عروس خطوط
خوشنویسی ایرانی از هنرهای کهن و پرافتخار این سرزمین است و خط نستعلیق، با خطوط روان و منحنی‌های زیبایش، «عروس خطوط اسلامی» لقب گرفته است. نام‌هایی مانند میرعماد حسنی، در تاریخ این هنر درخشیده‌اند و آثارشان هنوز الهام‌بخش است.
اگر دوست دارید آموزش خوشنویسی نستعلیق را شروع کنید، اولین سؤال شما احتمالاً این است که چه ابزاری لازم است و از کجا باید شروع کرد. در این مقاله مسیر را برای نوآموزان روشن می‌کنیم.
پیش‌پیش بدانید که خوشنویسی، صبر و تکرار می‌خواهد. اما پاداش آن، هنری است که دست‌ها، چشم و ذهن را با هم هماهنگ می‌کند و حس آرامش و رضایت عمیقی می‌دهد.
ابزار خوشنویس
قلم سنتی خوشنویسی از نی ساخته می‌شود. نوک قلم را با زاویه‌ی مشخص می‌تراشند تا در حرکت دست، ضخامت‌های متفاوت ایجاد کند. این تراش را «قط زدن» می‌گویند و برای خط‌های مختلف متفاوت است. نوآموزان معمولاً با قلم‌های آماده شروع می‌کنند و بعدها قط زدن را یاد می‌گیرند.
مرکب خوشنویسی معمولاً سیاه و روان است و درون دوات ریخته می‌شود. در دوات، رشته‌هایی از ابریشم به نام «لیقه» قرار دارند که مرکب را نگه می‌دارند و مقدار آن را روی قلم کنترل می‌کنند. به همین دلیل، قلم پس از فرو بردن در دوات، به‌اندازه جذب می‌کند.
کاغذ مخصوص خوشنویسی «آهارمُهره» نام دارد؛ کاغذی که آهار خورده و با مهره صیقل داده شده تا قلم بر آن روان حرکت کند. برای تمرینهای ابتدایی، کاغذ ساده یا دفترچهی مشق هم کفایت می‌کند و نباید مانع شروع شما شود.
نشستن و گرفتن قلم
نشستن مناسب برای خوشنویسی معمولاً زانو زده روی زمین یا نشسته پشت میز است، به شرطی که پشت صاف باشد و دست آزاد حرکت کند. کاغذ و تخته‌ی زیردستی را در زاویه‌ای راحت قرار دهید.
قلم را آرام و بدون فشار نگه دارید. فشار زیاد، دست را زود خسته و خط را خشک و لرزان می‌کند. حرکت باید از ساعد و مچ باشد، نه فقط از انگشتان.
قلم را با زاویه‌ی ثابتی نسبت به کاغذ نگه دارید. زاویه‌ی نادرست، ضخامت حروف را بی‌قاعده می‌کند. معلم خوب، در همان جلسات اول زاویه و نحوه‌ی نگه‌داشتن قلم را اصلاح می‌کند.
مشق؛ قلب آموزش
به تمرین در خوشنویسی «مشق» می‌گویند و همهی استادان بر آن تأکید می‌کنند. در آغاز، با خطوط ساده مثل الف، دایره و کشیده شروع کنید و آن‌ها را بارها و بارها بنویسید. هدف، دست‌ساز کردن حرکت است، نه سرعت.
اندازه‌ی حروف در خط نستعلیق بر پایه‌ی نقطه سنجیده می‌شود؛ یعنی پهنای قلم. ارتفاع الف و عرض دایره‌ها بر حسب نقطه تعریف شده است. یادگیری این نسبت‌ها، به خط شما اعتبار و نظم می‌دهد.
پس از خطوط ساده، سراغ حروف منفرد می‌روید و سپس ترکیب حروف و کلمات. اگر عجله کنید و بدون تسلط بر حروف، به جمله‌نویسی بروید، اشتباه‌ها در خط شما ثبت می‌شوند.
مشق را از نمونه‌ی استاد انجام دهید و آن را دقیق نگاه کنید. تقلید دقیق در آغاز، راه رسیدن به سبک شخصی در آینده است.
نکته‌هایی برای شروع
یک مربی خوب گرانبهاترین سرمایه‌ی شماست. چشم استاد، اشتباه‌های ظریفی را می‌بیند که خودتان متوجه نمی‌شوید. اگر امکان کلاس حضوری ندارید، دوره‌های ویدیویی و کارگاه‌های آنلاین راه خوبی هستند.
هر روز، حتی ده دقیقه مشق کنید. دست خوشنویس با تکرار منظم یاد می‌گیرد، نه با تمرینهای طولانی و نامنظم.
مشق‌های خود را نگه دارید. بعد از چند ماه، مقایسه‌ی دفتر اول و دفتر فعلی، بهترین انگیزه‌ی شما خواهد بود.
پرسش‌های متداول
برای خوشنویسی چه کاغذی مناسب است؟
کاغذ آهارمهره مخصوص خوشنویسی است، اما برای تمرینهای ابتدایی دفترچهی مشق یا کاغذ ساده هم کافی است.
مشق در خوشنویسی یعنی چه؟
مشق یعنی تکرار منظم حروف و کلمات برای تسلط دست و چشم بر فرمها. همهی استادان آن را قلب آموزش خوشنویسی میدانند.