مجله / موسیقی
آموزش سهتار از صفر؛ آنچه هر نوآموز باید بداند
۳ مهر ۱۴۰۵
آموزش سهتار با شناخت ساز، نشستن درست و مضراب شروع می‌شود؛ سهتار ساز نجوا و درون‌گرایی است و با تمرین منظم، به‌زودی دلنشین می‌شود.
سهتار؛ ساز صدای آرام
سهتار یکی از زیباترین سازهای موسیقی ایرانی است. صدای لطیف و کم‌حجمش آن را به سازی صمیمی و مناسب خلوت تبدیل کرده است. نام آن، یادآور سه سیمی است که در گذشته داشته؛ امروز معمولاً چهار سیم دارد، اما نام قدیمی‌اش مانده است.
بسیاری از علاقه‌مندان موسیقی، سهتار را با فکر «ساز سختی است» کنار می‌گذارند. در حقیقت، سهتار سازی است که با صبر و تمرین منظم، به‌سرعت دست‌ودل شما را باز می‌کند. مهم این است که از ابتدا درست شروع کنید.
در این مقاله با اجزای ساز، نشستن درست، گرفتن مضراب و چند اصل اولیه‌ی تمرین آشنا می‌شوید. اگر قصد دارید آموزش سهتار را شروع کنید، این راهنما نقشه‌ی اولیه‌ی شماست.
آشنایی با ساز
کاسه‌ی سهتار از چوب توت یا چوب‌های مشابه ساخته می‌شود و صفحه‌ی روی آن نازک و ظریف است. دسته‌ی بلند ساز، پرده‌هایی دارد که با نخ بسته می‌شوند و جابه‌جا می‌شوند. همین جابه‌جایی پرده‌ها امکان اجرای فاصله‌های ظریف موسیقی ایرانی را می‌دهد.
سیم‌ها معمولاً فلزی‌اند و با گوشی‌ها کوک می‌شوند. کوک کردن ساز مهارتی است که در ابتدا از مربی بیاموزید. با کمک اپلیکیشن‌های کوک‌یاب هم می‌توانید در تمرین‌های روزانه کمک بگیرید، اما گوش شما باید به‌مرور تربیت شود.
پیش از خرید، حتماً مشورت کنید. سهتار نوآموز باید صدای مناسب، کوک‌پذیری خوب و قیمت منطقی داشته باشد. ساز ارزان بی‌کیفیت، کوک را نگه نمی‌دارد و ناامیدتان می‌کند.
نشستن و گرفتن ساز
نشستن درست، پایه‌ی نواختن راحت است. ساز را روی پای راست بگذارید و با ساعد دست راست، به‌آرامی کاسه را نگه دارید. کمر صاف و شانه‌ها آزاد باشند. حتی اگر ساز را بسیار دوست دارید، فشار زیاد و کج نشستن بعد از چند دقیقه آزارتان می‌دهد.
دست چپ روی دسته قرار می‌گیرد و انگشتان بالای پرده‌ها حرکت می‌کنند. انگشتان را خمیده و نزدیک به سیم نگه دارید و با نوک انگشت فشار دهید. فشار زیاد لازم نیست؛ فقط به‌اندازه‌ای که صدا واضح شود.
مضراب در سهتار با ناخن انگشت اشاره‌ی دست راست انجام می‌شود. ناخن کمی بلند و صاف باید باشد تا صدای شفاف بدهد. این بخش از مهارت سهتار، زمان می‌برد، پس نگران نباشید اگر صدا در ابتدا خشن یا ناصاف است.
اولین تمرین‌ها
ابتدا با زدن مضراب روی یک سیم باز شروع کنید. به صدا گوش کنید و سعی کنید همه‌ی مضراب‌ها یک‌دست و هم‌قدر باشند. در این مرحله، هدف زیبایی نیست؛ یکنواختی و کنترل است.
سپس به‌تدریج انگشت‌های دست چپ را اضافه کنید و گام‌های ساده را بزنید. هر بار چند نت را آهسته و دقیق تمرین کنید و فقط وقتی راحت شد، سرعت را بالا ببرید. عجله در این مرحله، عادت‌های غلط می‌سازد.
در کنار تمرین، گوش‌دادن به نوازندگان بزرگ سهتار فراموش نشود. حتی بیست دقیقه گوش‌دادن به یک اجرای خوب، حس شما از صدای ایده‌آل را شکل می‌دهد و کمک می‌کند بدانید به کجا می‌خواهید برسید.
ریتم را فراموش نکنید. با مترونوم یا ضرب ساده، تمرین کنید تا حس زمان در دستتان بنشیند. ریتم، هویت موسیقی را می‌سازد و نوازنده‌ای که ریتم را خوب بشناسد، بسیار حرفه‌ای‌تر به نظر می‌رسد.
نکته‌های نگهداری
ساز را از رطوبت و گرمای زیاد دور نگه دارید و آن را داخل کیف مناسب بگذارید. تغییرهای شدید دما می‌تواند به چوب آسیب بزند و کوک ساز را به هم بزند.
ناخن مضراب را مرتب کنید. بعضی نوازندگان از لاک یا ترکیبات مخصوص برای تقویت ناخن استفاده می‌کنند. به مرور، خودتان بهترین حالت را پیدا می‌کنید.
ادامه‌ی مسیر
بهترین راه برای رشد، داشتن مربی و مسیر مشخص است. اگر امکان کلاس حضوری ندارید، دوره‌های ویدیویی با تمرین‌های گام‌به‌گام، جایگزین مناسبی هستند. مهم این است که مرتب باشید.
روزی بیست دقیقه تمرین، بهتر از هفته‌ای دو ساعت است. ذهن و دست شما با تکرار منظم یاد می‌گیرند. صبور باشید، چرا که سهتار پاداش انتظار را با صدایی عمیق و دلنشین می‌دهد.
پرسش‌های متداول
سهتار چند سیم دارد؟
نام سهتار یادآور سه سیم قدیمی آن است، اما امروز معمولاً چهار سیم دارد.
روزی چقدر باید سهتار تمرین کرد؟
تمرین منظم روزی حدود بیست دقیقه برای نوآموز مؤثرتر از تمرین طولانی و نامنظم است.